Σάββας Δημητριάδης / Πέρα από το ΑΕΠ: Οκτώ προτάσεις για μια πολιτική βιώσιμης και συμπεριληπτικής ευημερίας

Για δεκαετίες, το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) αποτέλεσε τη βασική πυξίδα της οικονομικής πολιτικής, παραμένοντας μέχρι σήμερα το κυρίαρχο μέτρο της οικονομικής δραστηριότητας και μεγέθυνσης και, κατά συνέπεια, της ευημερίας της κοινωνίας.

Μπορεί όμως το ΑΕΠ να μετρήσει την πραγματική ευημερία μιας κοινωνίας; Ήδη από το 1934, ο Simon Kuznets —ο αρχιτέκτονας της λογιστικής εξίσωσης του εθνικού εισοδήματος— είχε προειδοποιήσει ότι ο δείκτης αυτός δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για τη μέτρηση της ευημερίας, καθώς αποκλείει μη αγοραίες δραστηριότητες και αγνοεί τις κοινωνικές ανισότητες (Καλημέρης, Τσιριμώκος & Μαρούλης, 2026).

Έκτοτε, η διεθνής βιβλιογραφία έχει αναδείξει σημαντικούς περιορισμούς του ΑΕΠ ως δείκτη μέτρησης της ευημερίας, εστιάζοντας στις ακόλουθες βασικές αδυναμίες:

• δεν αποτυπώνει την κατανομή του εισοδήματος, τις ανισότητες και τη φτώχεια·
• δεν αποτιμά την αξία της μη αμειβόμενης εργασίας, της φροντίδας και της εθελοντικής δραστηριότητας·
• δεν ενσωματώνει το πραγματικό κόστος της περιβαλλοντικής υποβάθμισης και της εξάντλησης των φυσικών πόρων·
• δεν περιγράφει κρίσιμες διαστάσεις της ποιότητας ζωής, όπως η πρόσβαση στην υγεία και την εκπαίδευση·
• δεν αποτυπώνει τις μεταβολές που συνδέονται με την τεχνολογική πρόοδο, την καινοτομία και τη διάχυση της γνώσης.

Επιπλέον, το ΑΕΠ αντιμετωπίζει όλες τις οικονομικές δραστηριότητες ως καθαρά θετικές, χωρίς να διακρίνει ποιες συμβάλλουν στην ευημερία και ποιες την υπονομεύουν (Καλημέρης, Τσιριμώκος & Μαρούλης, 2026).

Αυτό δεν σημαίνει ότι το ΑΕΠ είναι άχρηστο· για μια χώρα που εξέρχεται από πολυετή κρίση, η οικονομική μεγέθυνση παραμένει αναγκαία συνθήκη. Δεν είναι όμως ικανή: από μόνο του το ύψος του ΑΕΠ δεν μπορεί να απαντήσει στο ερώτημα αν ο παραγόμενος πλούτος μεταφράζεται σε καλύτερη ποιότητα ζωής για την κοινωνική πλειοψηφία.

Πέρα από το ΑΕΠ: Ένα διεθνές κίνημα με θεσμική στήριξη

Την αναγκαιότητα αυτή αναγνωρίζουν εδώ και χρόνια διεθνείς οργανισμοί. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μέσω της πρωτοβουλίας «Πέρα από το ΑΕΠ» (Beyond GDP), ο ΟΟΣΑ μέσω του πλαισίου «How’s Life?» και ο ΟΗΕ μέσω των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης πλαισιώνουν πλέον το ΑΕΠ με δείκτες ποιότητας ζωής, κοινωνικής ένταξης, περιβαλλοντικής βιωσιμότητας, ανισοτήτων και κατανομής πλούτου (European Commission, 2009· OECD, 2024· United Nations, 2015).

Η κατεύθυνση αυτή ενισχύθηκε περαιτέρω με την Έκθεση Στρατηγικής Ανάλυσης Προοπτικών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής το 2023, η οποία αναγνώρισε ρητά ότι, παρότι το ΑΕΠ παραμένει ο σημαντικότερος δείκτης οικονομικής επίδοσης, είναι ελλιπές ως μέτρο συνολικής προόδου και απαιτείται η ανάπτυξη συμπληρωματικών δεικτών και η σταδιακή ενσωμάτωσή τους στη χάραξη πολιτικής (European Commission, 2023).

Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μέσω του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC) έχει πλέον αναπτύξει ένα πολυδιάστατο πλαίσιο Βιώσιμης και Συμπεριληπτικής Ευημερίας (Sustainable and Inclusive Wellbeing – SIWB), με dashboard 50 βασικών δεικτών που συμπληρώνουν το ΑΕΠ και αποτυπώνουν διαφορετικές διαστάσεις της σημερινής και μελλοντικής ευημερίας, των ανισοτήτων, της κοινωνικής ανθεκτικότητας, του φυσικού περιβάλλοντος και των θεσμών (Benczur et al., 2025).

Τον Μάρτιο του 2026 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε την πρώτη Στρατηγική για τη Διαγενεακή Δικαιοσύνη (European Commission, 2026), ενώ τον Μάιο του ίδιου έτους ο ΟΗΕ παρουσίασε την έκθεση «Counting What Counts: A Compass of Progress for People and Planet» (United Nations, 2026).  Παράλληλα, συλλογικότητες όπως το Youth Network on Beyond GDP προσθέτουν έναν κρίσιμο αξιακό πυρήνα—δικαιώματα, διαγενεακή δικαιοσύνη, οικολογική βιωσιμότητα, δημοκρατική συμμετοχή (Youth Network on Beyond GDP, 2025).

Καμία από αυτές τις προσεγγίσεις δεν σημαίνει εγκατάλειψη του ΑΕΠ ή της δημοσιονομικής υπευθυνότητας. Σημαίνουν όμως ότι κανένας μεμονωμένος οικονομικός δείκτης δεν επαρκεί για να αποτυπώσει την πρόοδο μιας κοινωνίας. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η πολιτική ουσία: αν η κοινωνική πρόοδος δεν μπορεί να αποτιμηθεί με έναν μόνο δείκτη, τότε και οι δημόσιες πολιτικές δεν επιτρέπεται να αξιολογούνται αποκλειστικά με βάση το δημοσιονομικό τους κόστος.

Η ελληνική ιδιαιτερότητα: Δείκτες υπάρχουν, απουσιάζουν το πλαίσιο και η στρατηγική

Μια πρόσφατη μελέτη των Καλημέρη, Τσιριμώκου και Μαρούλη, που εκτίμησε για πρώτη φορά τον Δείκτη Γνήσιας Προόδου (Genuine Progress Indicator – GPI) για την Ελλάδα κατά την περίοδο 1995–2022, έδειξε ότι η οικονομική μεγέθυνση δεν μεταφράστηκε πάντοτε σε αντίστοιχη βελτίωση της κοινωνικής και περιβαλλοντικής ευημερίας. Ιδιαίτερα κατά την περίοδο της βαθιάς οικονομικής κρίσης, ο GPI αποτύπωσε εντονότερα τις κοινωνικοοικονομικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις της ύφεσης από ό,τι το ΑΕΠ (Kalimeris, Tsirimokos & Maroulis, 2026).

Η απόκλιση μεταξύ των μακροοικονομικών μεγεθών και της βιωμένης πραγματικότητας αποτυπώνεται καθαρά και στο κοινωνικό πεδίο.

Πρόσφατη έρευνα του Ινστιτούτου ΕΝΑ, σε συνεργασία με την εταιρία ερευνών Prorata (Ιούνιος 2026), καταγράφει μια κοινωνία υπό έντονη οικονομική πίεση και αβεβαιότητα, με την ακρίβεια, το στεγαστικό και το ενεργειακό κόστος να επιβαρύνουν σημαντικά την καθημερινότητα των πολιτών. Η επισφάλεια αυτή επηρεάζει άμεσα και τις επιλογές των νεότερων γενεών, καθώς το 48% των νέων ηλικίας 17–34 ετών έχει σκεφτεί σοβαρά το ενδεχόμενο μετανάστευσης και το 43% έχει αναβάλει την απόκτηση παιδιού για οικονομικούς λόγους (ΕΝΑ & Prorata, 2026).

Αντίστοιχη εικόνα αποτυπώνεται και στην πανελλαδική έρευνα «Νέοι και Εργασία 2025» του Ινστιτούτου Εργασίας της ΓΣΕΕ, σε συνεργασία με την ALCO. Η έρευνα χαρτογραφεί τη στάση της Generation Z απέναντι στην αγορά εργασίας, την εκπαίδευση και το μέλλον. Τα ευρήματα αποκαλύπτουν μια γενιά μορφωμένη, αλλά επισφαλή, με χαμηλές αμοιβές, περιορισμένες προοπτικές και υψηλά επίπεδα άγχους. Η μελέτη αναδεικνύει την ανάγκη για εργασιακή σταθερότητα, δίκαιες αμοιβές και ουσιαστικές πολιτικές ενίσχυσης της ψυχικής υγείας και συγκράτησης του νέου ανθρώπινου δυναμικού (ΙΝΕ/ΓΣΕΕ & ALCO, 2025).

Το πρόβλημα στην Ελλάδα για τη χάραξη πολιτικών δεν είναι η έλλειψη δεδομένων. Δείκτες, όπως αυτοί που συνδέονται με τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης, παράγονται και δημοσιεύονται συστηματικά. Παραμένουν όμως στατιστική πληροφορία, αντί να αποτελούν εργαλείο λήψης αποφάσεων.

Το κενό είναι πρωτίστως θεσμικό και πολιτικό: χρειάζεται ένα συνεκτικό πλαίσιο και μια στρατηγική που να μετατρέπουν τη μέτρηση σε εργαλείο σχεδιασμού και αξιολόγησης των δημόσιων πολιτικών.

Οκτώ προτάσεις για μια εφαρμόσιμη πολιτική ευημερίας

1. Θεσμοθέτηση Εθνικού Πλαισίου Ευημερίας, με σταθερό σύνολο δεικτών ευθυγραμμισμένο με το ευρωπαϊκό Beyond GDP / SIWB. Οι δείκτες θα καλύπτουν κρίσιμες διαστάσεις της ευημερίας, όπως το εισόδημα και τις ανισότητες, την εργασία και την υποαπασχόληση, την υγεία, την εκπαίδευση, τη στέγαση, την απλήρωτη εργασία και τη φροντίδα, τον ελεύθερο χρόνο, την ασφάλεια και ανθεκτικότητα, την ατμοσφαιρική ρύπανση, το κόστος της κλιματικής αλλαγής, την απώλεια δασών και υγροτόπων, την εξάντληση των φυσικών πόρων και τη διαγενεακή βιωσιμότητα.
2. Δημιουργία Ανεξάρτητου Παρατηρητηρίου Ευημερίας, υπό κοινοβουλευτική εποπτεία, με αρμοδιότητα την τακτική παρακολούθηση των δεικτών και τη δημοσίευση ετήσιας Έκθεσης Ευημερίας. Η θεσμική ανεξαρτησία είναι προϋπόθεση αξιοπιστίας.
3. Υποχρεωτική Εκτίμηση Επιπτώσεων Ευημερίας σε κάθε σημαντική νέα πολιτική, πέρα από τη δημοσιονομική κοστολόγηση: δεν αρκεί να ξέρουμε πόσα χρήματα δαπανήθηκαν, πρέπει να ξέρουμε τι άλλαξε.
4. Οριζόντια ενσωμάτωση των δεικτών ευημερίας στον προϋπολογισμό και στη λειτουργία των υπουργείων, ώστε κάθε τομεακή πολιτική να αξιολογείται και ως προς τις κοινωνικές, περιβαλλοντικές και διανεμητικές της συνέπειες.
5. Ανάπτυξη Περιφερειακών Προφίλ Ευημερίας που θα αποτυπώνουν τις χωρικές ανισότητες και θα επιτρέπουν στοχευμένες, αντί για οριζόντιες, παρεμβάσεις.
6. Δικαιότερο φορολογικό σύστημα, με περιορισμό της φοροαποφυγής και κατάργηση τεχνητών εξαιρέσεων που απαλλάσσουν συγκεκριμένα υψηλά εισοδήματα, ώστε η συνεισφορά του καθενός να ανταποκρίνεται στην πραγματική οικονομική του δυνατότητα.
7. Καταπολέμηση της διαφθοράς και του πελατειακού κράτους — ενός «κρυφού φόρου» που πληρώνουμε όλοι μέσα από αδιαφανείς αναθέσεις, διασπάθιση των δημόσιων πόρων, σπατάλες και χαμηλότερης ποιότητας έργα. Η αντιμετώπιση της διαφθοράς δεν αποτελεί μόνο ζήτημα θεσμικής τάξης αλλά και αναπτυξιακή πολιτική: κάθε πόρος που εξοικονομείται ή ανακτάται μπορεί να κατευθυνθεί σε καλύτερη υγεία, παιδεία και δημόσιες υπηρεσίες (Κωστάκης, 2026).
8. Πολυετής στρατηγική δίκαιης ανάπτυξης, που θα αξιοποιεί τα συγκριτικά πλεονεκτήματα κάθε Περιφέρειας, θα επενδύει στην παραγωγή, στη γνώση, στην έρευνα και τη δίκαιη πράσινη-ψηφιακή μετάβαση, ώστε η μεγέθυνση να μετατρέπεται σε κοινωνική πρόοδο.

Η υιοθέτηση μιας τέτοιας στρατηγικής υπερβαίνει τα όρια ενός στενά τεχνοκρατικού εγχειρήματος. Αποτελεί πολιτική επιλογή με τρία ουσιαστικά αποτελέσματα:

• Βάζει τέλος στην κατακερματισμένη πολιτική. Πολιτικές που σήμερα δεν συνδέονται  εντάσσονται  σε μία ενιαία στρατηγική για την κοινωνική ευημερία.
• Πόρους εκεί όπου πραγματικά χρειάζονται. Όχι διανομή με βάση την πολιτική σκοπιμότητα και τις πελατειακές σχέσεις, αλλά με βάση δεδομένα για το ποιος πραγματικά ωφελείται και ποιος επιβαρύνεται.
• Καμία κυβέρνηση δεν κρύβεται πίσω από αριθμούς. Η λογοδοσία δεν σταματά στο δημοσιονομικό αποτέλεσμα· επεκτείνεται στο αν η ζωή των πολιτών βελτιώθηκε πραγματικά.

Πού θα βρεθούν τα χρήματα

Δύο ερωτήματα είναι εύλογα:

• Μια πολιτική πέρα από το ΑΕΠ σημαίνει μικρότερη ανάπτυξη;
• Πώς θα χρηματοδοτηθούν οι αναγκαίες παρεμβάσεις;

Στο πρώτο ερώτημα η απάντηση είναι σαφής: η Πολιτική Ευημερίας δεν προϋποθέτει μικρότερο ΑΕΠ, αλλά μια οικονομία που παράγει και καινοτομεί, εξετάζοντας ταυτόχρονα αν η ανάπτυξη μετατρέπεται σε καλύτερη ζωή, λιγότερες ανισότητες και βιώσιμη χρήση πόρων.

Στο δεύτερο, η συζήτηση συχνά ξεκινά από μια εσφαλμένη παραδοχή: ότι η διατήρηση της υφιστάμενης κατάσταση είναι «δωρεάν» και μόνο η αλλαγή έχει κόστος. Στην πραγματικότητα όμως, η αδράνεια απέναντι σε κοινωνικά, οικονομικά και περιβαλλοντικά προβλήματα παράγει ήδη ένα τεράστιο, κρυφό κόστος. Η φτώχεια, η στεγαστική επισφάλεια, η ανεπαρκής πρόληψη στην υγεία, η απώλεια ανθρώπινου κεφαλαίου, η διαφθορά και η περιβαλλοντική υποβάθμιση επιβαρύνουν τόσο την κοινωνία όσο και τον κρατικό προϋπολογισμό – απλώς αυτό το κόστος είναι διάσπαρτο, μετατεθειμένο στο μέλλον, αόρατο ως γραμμή δαπάνης στον προϋπολογισμό αλλά ορατό στην καθημερινότητα των πολιτών.

Η διεθνής έρευνα ενισχύει αυτή τη διαπίστωση. Μελέτη του ΟΟΣΑ έδειξε ότι οι μεγάλες και επίμονες εισοδηματικές ανισότητες μπορούν να υπονομεύσουν τη μακροχρόνια οικονομική ανάπτυξη, μεταξύ άλλων επειδή περιορίζουν τις δυνατότητες εκπαίδευσης και ανάπτυξης δεξιοτήτων των χαμηλότερων κοινωνικοοικονομικών στρωμάτων (Cingano, 2014).

Πέρα όμως από το κόστος της αδράνειας, υπάρχουν και δυνατότητες διαρθρωτικής εξοικονόμησης και αποτελεσματικότερης αξιοποίησης των διαθέσιμων πόρων.

Μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εκτίμησε ότι μια αύξηση 10% στη χρήση ανοιχτού λογισμικού θα πρόσθετε ετησίως 0,4%–0,6% στο ΑΕΠ της ΕΕ, ενώ παράλληλα ο δημόσιος τομέας θα μείωνε το κόστος κτήσης λογισμικού και θα απέφευγε τον εγκλωβισμό σε συγκεκριμένους προμηθευτές (Blind et al., 2021).

Στην ενέργεια, εργαλεία όπως το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα, το Ταμείο Απανθρακοποίησης των Νησιών και πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης και του ΕΣΠΑ δεν έχουν ακόμη αξιοποιηθεί πλήρως, παρότι θα μπορούσαν να στηρίξουν λύσεις ενεργειακής δημοκρατίας/αυτονομίας σε τοπικό επίπεδο μέσω των ενεργειακών κοινοτήτων και να συμβάλουν στην αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας.

To ελληνικό παράδειγμα: το κόστος του brain drain

Στα χρόνια της κρίσης έχει υπολογιστεί ότι περίπου 450.000 Έλληνες, κυρίως πτυχιούχοι, έφυγαν στο εξωτερικό. Σύμφωνα με στοιχεία που παρατίθενται σε έκθεση της Εθνικής Αρχής Ανώτατης Εκπαίδευσης, το κόστος αυτής της διαρροής για την ελληνική οικονομία ξεπέρασε τα 15 δισ. ευρώ. Το ποσό αυτό αντιστοιχεί στις δαπάνες που είχαν πραγματοποιήσει συνολικά το κράτος και οι ελληνικές οικογένειες για την εκπαίδευση αυτού του ανθρώπινου δυναμικού (ΑΔΙΠ/ΕΘΑΑΕ, 2020).

Η μαζική αυτή φυγή ανθρώπινου κεφαλαίου δεν οφειλόταν σε έλλειψη επένδυσης στην εκπαίδευση αυτών των ανθρώπων. Συνδέθηκε με την ανεργία, τις μειωμένες αμοιβές και κοινωνικές παροχές, το υψηλό κόστος στέγασης, αλλά και με ευρύτερες συνθήκες, όπως οι περιορισμένες επαγγελματικές προοπτικές, η αναξιοκρατία, το θεσμικό περιβάλλον και συνολικά η ποιότητα ζωής. Πρόκειται ακριβώς για διαστάσεις που θα μπορούσε να παρακολουθεί συστηματικά ένα Εθνικό Πλαίσιο Ευημερίας. Η χώρα είχε ήδη επενδύσει σημαντικούς πόρους στη δημιουργία ενός υψηλά καταρτισμένου ανθρώπινου δυναμικού, χωρίς να μπορέσει να αξιοποιήσει πλήρως την οικονομική και κοινωνική απόδοση αυτής της επένδυσης, καθώς δεν διαμορφώθηκαν εγκαίρως επαρκείς συνθήκες για τη συγκράτησή του.

Συνεπώς, μια υπεύθυνη δημοσιονομική πολιτική δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη· οφείλει να εξετάζει τόσο το κόστος της παρέμβασης όσο και το κόστος της αδράνειας. Μια επιλογή που φαντάζει φθηνότερη σήμερα μπορεί να δημιουργήσει  πολλαπλάσιο κόστος αύριο, ενώ η έγκαιρη επένδυση στην πρόληψη, την εκπαίδευση, την κοινωνική προστασία και την αξιοπρεπή εργασία αποτρέπει δυσανάλογες μελλοντικές επιβαρύνσεις.

Μαγικό ραβδί δεν υπάρχει, χρειάζονται δίκαιες και αποτελεσματικές πολιτικές

Οι οκτώ παρεμβάσεις δεν αναιρούν τον ρόλο του ΑΕΠ ως βασικού δείκτη οικονομικής δραστηριότητας. Τον εντάσσουν όμως σε ένα ευρύτερο πλαίσιο αξιολόγησης και παρεμβάσεων, ευθυγραμμισμένο με τις σύγχρονες ευρωπαϊκές κατευθύνσεις, ώστε να μπορούμε να γνωρίζουμε όχι μόνο αν η οικονομία μεγαλώνει αλλά και αν η ανάπτυξη μετατρέπεται σε κοινωνική πρόοδο.

Το ζητούμενο δεν είναι μόνο περισσότεροι πόροι, αλλά δικαιότερη κατανομή, αποτελεσματικότερη αξιοποίηση και συστηματική αξιολόγηση αποτελεσμάτων.

Για μια Ελλάδα όπου η πρόοδος δεν θα μετριέται μόνο σε ποσοστά μεγέθυνσης αλλά και σε ποιότητα ζωής, κοινωνική δικαιοσύνη και οικολογική ανθεκτικότητα. Γιατί, τελικά, το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο μεγαλώνει η οικονομία αλλά αν μαζί της βελτιώνεται και η ζωή των ανθρώπων.

• Σάββας Δημητριάδης, Υποψήφιος διδάκτορας Ιατρικής σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Ερευνητής, Συνεργάτης Επιτροπής Ερευνών ΕΛΚΕ – Kείμενο πολιτικής στο Παρατηρητήριο των Κοινών του Ινστιτούτου ΕΝΑ