Η καλύτερη μορφή του κράτους πρόνοιας είναι μια καλά αμειβόμενη θέση εργασίας

Στο πρόσφατο συνέδριο των Συντηρητικών στη Βρετανία, η μεταρρύθμιση του κοινωνικού κράτους βρέθηκε στο επίκεντρο. Η αρχηγός του κόμματος, Kemi Badenoch, παρουσίασε μια διαφορετική προσέγγιση: η εργασία δεν αφορά μόνο τα δημόσια οικονομικά, αλλά και το εισόδημα, την αυτονομία, την κοινωνική συμμετοχή και την αξιοπρέπεια. Το κράτος οφείλει να προστατεύει όσους πραγματικά αδυνατούν να εργαστούν, προσφέροντας παράλληλα κίνητρα και υποστήριξη σε όσους μπορούν να επιστρέψουν στην αγορά εργασίας.

Η φράση που συνοψίζει τη φιλοσοφία της είναι χαρακτηριστική: «The best form of welfare is a well-paid job», δηλαδή η καλύτερη μορφή κοινωνικής πρόνοιας είναι μια καλά αμειβόμενη θέση εργασίας. Δεν προτείνει την κατάργηση του welfare, αλλά τη λειτουργία του ως διχτυού ασφαλείας για όσους το χρειάζονται και ως εφαλτηρίου επανένταξης για όσους μπορούν να εργαστούν. Το κοινωνικό κράτος, με αυτή τη λογική, δεν πρέπει να υποκαθιστά την εργασία.

Πρόκειται για μια συζήτηση κεντρική στη βρετανική οικονομική πολιτική, αλλά σε μεγάλο βαθμό απούσα από την ευρωπαϊκή ατζέντα. Η προσέγγιση της Badenoch είναι αυστηρότερη από τις θέσεις πολλών κομμάτων που υποστηρίζουν την οικονομική ελευθερία στην ηπειρωτική Ευρώπη. Αφετηρία της είναι ότι κανένα σύστημα πρόνοιας δεν μπορεί να είναι βιώσιμο όταν η παραμονή εκτός εργασίας γίνεται οικονομικά ελκυστικότερη από την απασχόληση.

Στον πυρήνα της βρίσκεται η διάκριση ανάμεσα στην ανάγκη και την εξάρτηση. Οι άνθρωποι με σοβαρή ασθένεια ή αναπηρία, που αδυνατούν πραγματικά να εργαστούν, πρέπει να έχουν ουσιαστική προστασία. Υπάρχουν, όμως, και άνθρωποι που θα μπορούσαν να εργαστούν με κατάλληλες προσαρμογές ή υποστήριξη, αλλά παραμένουν εκτός αγοράς εργασίας για μεγάλο διάστημα. Η διάκριση δεν είναι πάντα απλή και δεν σημαίνει ότι όλοι μπορούν να επιστρέψουν εύκολα στην απασχόληση. Για τη Badenoch, όμως, το κράτος πρέπει να εντοπίζει ενεργότερα τα εμπόδια και να προσφέρει λύσεις.

Στη Βρετανία, περίπου 1,2 εκατ. άνθρωποι που καταγράφονται ως αναζητούντες εργασία λαμβάνουν Universal Credit για περισσότερο από έξι μήνες, ενώ περίπου 295.000 βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση για πάνω από πέντε χρόνια. Για τη Badenoch, η πενταετής παραμονή σε ένα σύστημα που σχεδιάστηκε ως προσωρινό δίχτυ ασφαλείας δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται απλώς ως μεταβατική περίοδος.

Σε παλαιότερη ομιλία της στο Centre for Social Justice, παρομοίασε την κοινωνική πρόνοια με παιδικό τραμπολίνο: πρέπει να απορροφά την πτώση κάποιου και να τον βοηθά να ξανασταθεί στα πόδια του, όχι να μετατρέπεται σε ένα τεράστιο δίχτυ από το οποίο είναι δύσκολο να ξεφύγει. Η κοινωνική πολιτική, επομένως, δεν πρέπει να περιορίζεται στην καταβολή επιδομάτων. Οφείλει να δημιουργεί τις συνθήκες για την ανάκτηση εισοδήματος, αυτονομίας και οικονομικής ανεξαρτησίας.

Η εργασία, σύμφωνα με την επιχειρηματολογία της, δεν είναι απλώς μέσο παραγωγής εισοδήματος ή περιορισμού των κρατικών δαπανών. Προσφέρει σκοπό, σταθερότητα και κοινωνικούς δεσμούς, επηρεάζοντας όχι μόνο τον εργαζόμενο αλλά και την οικογένειά του. Η παρατεταμένη ανεργία μπορεί, επιπλέον, να περιορίζει την κοινωνική κινητικότητα: ένα παιδί που μεγαλώνει σε νοικοκυριό χωρίς εργαζομένους ενδέχεται να αντιμετωπίσει λιγότερες εκπαιδευτικές και επαγγελματικές ευκαιρίες. Έτσι, η εξάρτηση από τα επιδόματα μπορεί να αποκτήσει διαγενεακά χαρακτηριστικά.

Η μεταρρύθμιση, ωστόσο, δεν εξαντλείται σε αυστηρότερους όρους ή στη μείωση των παροχών. Απαιτεί αξιόπιστη αξιολόγηση των αναγκών, επανεκπαίδευση, φυσιοθεραπεία, ψυχολογική υποστήριξη, προσαρμογές στους χώρους εργασίας και έγκαιρη παρέμβαση, πριν κάποιος απομακρυνθεί οριστικά από την αγορά εργασίας. Οι Συντηρητικοί έχουν προτείνει, σε ορισμένες περιπτώσεις, προγράμματα επανεκπαίδευσης και αποκατάστασης διάρκειας λίγων εβδομάδων, τα οποία θα μπορούσαν να αποδειχθούν αποτελεσματικότερα από την πολυετή παραμονή στα επιδόματα.

Αυτό προϋποθέτει αξιοπρεπείς μισθούς, διαθέσιμες θέσεις εργασίας και ουσιαστική πρόσβαση σε αποτελεσματικές υπηρεσίες υποστήριξης.

Το κρίσιμο ζήτημα, συνεπώς, δεν είναι μόνο πόσα δαπανά το κράτος, αλλά και πόσοι άνθρωποι μένουν εκτός παραγωγικής δραστηριότητας για χρόνια. Η επιστροφή ενός πολίτη στην εργασία περιορίζει την ανάγκη κρατικής στήριξης και ενισχύει τα φορολογικά έσοδα. Κυρίως, όμως, του δίνει τη δυνατότητα να συντηρεί τον εαυτό του αντί να εξαρτάται από το κράτος. Πρόκειται για μια βασική αρχή της οικονομικής ελευθερίας.

Το ερώτημα αφορά ολόκληρη την Ευρώπη. Αποστολή του κοινωνικού κράτους είναι να εγγυάται ένα ελάχιστο επίπεδο αξιοπρεπούς διαβίωσης, αλλά και να εξασφαλίζει ότι όσοι μπορούν να σταθούν στα πόδια τους διαθέτουν τα κίνητρα και την υποστήριξη για να το πετύχουν. Η επιτυχία του δεν πρέπει να μετριέται μόνο από τα χρήματα που διανέμει, αλλά και από τους ανθρώπους που βοηθά να πάψουν να χρειάζονται επιδόματα.

Αυτή είναι η ουσία της πρότασης της Badenoch. Η κοινωνική προστασία δεν πρέπει να αντιπαρατίθεται στην εργασία. Πρέπει να προστατεύει τον άνθρωπο όσο χρειάζεται και να τον στηρίζει, όσο είναι δυνατόν, ώστε να επιστρέψει στην οικονομική και κοινωνική αυτονομία.